Yapay Zeka, Dezenformasyon ve Dijital Etik

Yapay zekâ teknolojileri, halkla ilişkiler ve iletişim yönetimi alanında bilgiye erişimden içerik üretimine, medya takibinden araştırma analizine, görsel tasarımdan hedef kitle etkileşimine kadar pek çok mesleki süreci dönüştürmektedir. Bu teknolojiler iklim iletişimi için fırsatlar sunarken uydurulmuş kaynakların, sentetik görsellerin, yanıltıcı çevresel iddiaların ve hatalı bilgilerin yayılmasını da kolaylaştırabilir.

Temel soru: Bir iletişim profesyoneli, yapay zekânın sağladığı olanaklardan yararlanırken iklim bilgisinin doğruluğunu, insan denetimini, kişisel verileri ve kamuoyu güvenini nasıl koruyabilir? Odak, yapay zekâ sistemlerini teknik olarak geliştirmek değil, halkla ilişkiler ve iletişim yönetimi alanındaki mesleki kullanımıdır.

Öğrenme kazanımları: Yapay zekâ kullanım fırsatlarını ve sınırlarını tanımak; yanlış bilgi ve dezenformasyonu ayırt etmek; kaynak ve görsel doğrulama yapmak; kişisel veri güvenliğini değerlendirmek; insan denetimi ve düzeltme süreçleri kurmak.

İç toplantı gündemi hazırlayan bir yapay zekâ sistemiyle afet sırasında koruyucu eylem önerisi sunan sistem aynı denetim düzeyinde değerlendirilmemelidir. Akıcı anlatım, kaynak doğruluğunun garantisi değildir. Yapay zekâ çıktısı doğrulanması gereken taslak bilgi sayılmalıdır.

Global Alliance Responsible AI Principles (Mayıs 2026 kabulü), insan yargısı ve yaratıcılığının desteklenmesini; doğruluk, şeffaflık, adalet, veri koruma ve hesap verebilirliği vurgular. İnsan denetimi yalnızca dilbilgisi kontrolünden ibaret değildir.

Yanlış bilgi (misinformation) yanıltma niyeti bulunmadan paylaşılan doğru olmayan bilgidir. Dezenformasyon (disinformation) ise bilerek yanlış ya da yanıltıcı bilgi üretilmesi veya yayılmasıyla ilişkilidir. Gerçek bilgi de bağlamından koparılarak yanıltıcı biçimde sunulabilir. Bir içeriği hazırlayan kişinin niyeti bilinmiyorsa kesin bir kasıt isnadı yapılmamalıdır.

• Bilimsel uzlaşının bulunmadığı izlenimi yaratmak.
• Tekil soğuk hava olayını küresel ısınmanın olmadığına kanıt saymak.
• Projeksiyonları gözlem, hedefi gerçekleşme gibi göstermek.
• Gerçekte bulunmayan çevresel sertifika veya araştırma üretmek.
• Eski afet görüntülerini yeni olayla ilişkilendirmek.
• Gerçekleşmemiş çevresel yatırımları sentetik görsellerle gerçekmiş gibi göstermek.

BM, UNESCO ve Brezilya hükümetinin İklim Değişikliğinde Bilgi Bütünlüğü Küresel Girişimi, iklimle ilgili yanlış bilgi ve dezenformasyonu incelemeyi ve güvenilir bilgi ekosistemini güçlendirmeyi amaçlar. COP30 kapsamında 12 Kasım 2025’te İklim Değişikliğinde Bilgi Bütünlüğü Bildirgesi yayımlanmıştır.

3.1. Uydurulmuş kaynaklar

Üretken yapay zekâ gerçekte bulunmayan makale, rapor, yazar veya bağlantılar oluşturabilir. Bir iddia yayımlanmadan önce belgenin varlığı, yılı, ilgili sayfa ve kapsamı özgün kaynaktan doğrulanmalıdır.

3.2. Yanlış özetleme

Uzun teknik raporun özetinde senaryo, belirsizlik aralığı veya hariç tutulan emisyon kapsamı kaybolabilir. Sayılar, kavramlar ve nedensel ifadeler özgün belgeyle karşılaştırılmalıdır.

3.3. Gerçekte bulunmayan kesinlik

Geleceğe yönelik projeksiyonların kesin sonuç gibi aktarılması doğru değildir. Belirsizlikler silinmek yerine anlaşılır biçimde açıklanmalıdır.

3.4. Kavram karışıklığı

Karbon nötrlüğü ile net sıfır, yoğunluk azaltımı ile mutlak azaltım, karbon kredisi ile doğrudan azaltım ve hedef başvurusu ile hedef doğrulaması birbirinden ayrılmalıdır.

Sentetik içerik yapay zekâyla tamamen veya kısmen oluşturulmuş ya da değiştirilmiş metin, ses, görüntü ve video olabilir. Deepfake; gerçek kişi, nesne, yer veya olayın yanıltıcı biçimde taklit edildiği belirli bir sentetik içerik türüdür. Her sentetik illüstrasyon deepfake değildir.

“Yapay zekâ ile üretildi” etiketi, içeriğin yanlış bir çevresel iddia oluşturmasını kendiliğinden önlemez. İçeriğin üretim yönteminin açıklanması ve anlattığı çevresel iddianın doğruluğu ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

AB Yapay Zekâ Yasası Madde 50’nin belirli şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026’da uygulanmaya başlamıştır. Sağlayıcının makine-okunur işaretleme sorumluluğu ile profesyonel kullanıcının belirli deepfake ve kamu yararı metinlerine ilişkin açıklama yükümlülükleri ayrıdır. İnsan editoryal incelemesi ve yayın sorumluluğuna ilişkin istisnalar vardır. AB yükümlülükleri Türkiye’deki her faaliyet için otomatik uygulanır varsayılmamalıdır.

Bu, rehber için önerilen mesleki risk ayrımıdır; AB AI Act hukuki risk kategorilerinin yerine geçmez. Bir “onayla” düğmesine basılması özellikle yüksek riskli içerikte gerçek ve yeterli insan denetimi anlamına gelmeyebilir. IPRA AI and PR Guidelines, yapay zekâ kullanımında dürüstlük ve mesleki değerlendirmeyi vurgular.

Platformların sıralama ve öneri sistemleri içeriklerin kime, ne zaman ve hangi yoğunlukta ulaşacağını etkileyebilir. Etkileşimin artması doğru bilgi veya davranış değişikliği anlamına gelmez. Görüntülenme, tekil erişim, bilgi kazanımı ve çevresel sonuçlar ayrı göstergelerdir.

Hedef kitle araştırması farklı bilgi ihtiyaçlarına hizmet etmeli; hassas niteliklerden yararlanarak kişilerin korkularını, ekonomik koşullarını veya kırılganlıklarını istismar edecek gizli mikro-hedeflemeye dönüşmemelidir.

Henüz yayımlanmamış raporların, araştırma yanıtlarının, müşteri belgelerinin ve çalışan bilgilerinin üçüncü taraf yapay zekâ sistemlerine aktarılması öncesinde hukuki dayanak, gereklilik, sözleşme şartları ve kurumsal yetki incelenmelidir. Kişisel verilerin işlenmesinde 6698 sayılı KVKK ve ilgili kurallar esas alınmalıdır.

• Veri minimizasyonu: İşlem için gereksiz kişisel ve gizli bilgileri çıkar.
• Hukuki uygunluk: İlgili işleme ve aktarım şartlarını değerlendir.
• Sistem güvenliği: Saklama, erişim ve kullanım koşullarını incele.
• Kurumsal yetkilendirme: Kullanılan sistemin bilgi güvenliği politikalarına uygunluğunu doğrula.

İklim algısı anketlerinin açık uçlu yanıtları yapay zekâ ile sınıflandırılabilir; ancak kimlik bilgileri gereksiz biçimde aktarılmamalı, otomatik kodlama uygun araştırma yöntemiyle kontrol edilmelidir.

Yapay zekâ sistemlerinin enerji, donanım ve ilgili kaynak kullanımından kaynaklanan çevresel etkileri vardır. Bu etkiler model, veri merkezi, enerji kaynağı ve kullanım biçimine göre değişir. Her sorguya bilimsel dayanak olmadan sabit elektrik veya su tüketimi değeri atanmaz. Gereksiz üretimi azaltmak ve uygun araçları tercih etmek manifestonun T11 taahhüdüyle ilişkilidir.

VAKA 12-A — Uydurulan iklim araştırması

Bir ajansın yapay zekâ taslağı, var olmayan uluslararası araştırmaya dayanarak yeni teknolojiyi en düşük emisyonlu çözüm ilan eder. Karar: İddia yayımlanmaz; özgün teknik kaynak aranır, kanıtsız üstünlük ifadesi kaldırılır. İlgili taahhütler: T1, T3, T5, T6.

VAKA 12-B — Gerçekleşmemiş yatırımın sentetik görseli

Belediye, gelecek dönemin gölgelendirme projesini tamamlanmış gibi gösteren görsellerle “Kentimizi dönüştürdük” der. Karar: Proje statüsü açıklanır, görsel temsili olarak belirtilir ve gerçekleşmiş başarı iddiası kaldırılır. İlgili taahhütler: T2, T3, T4, T6.

VAKA 12-C — Afet sohbet sisteminde yanlış yönlendirme

Yerel yönetimin sohbet sistemi eski uyarıları güncel olaylara uyarlayıp yetkisiz tahliye önerileri sunar. Karar: Yetkili, güncel kaynak ve insan yönlendirmesi olmadan bağımsız afet talimatı verici olarak kullanılmaz. İlgili taahhütler: T1, T3, T6, T7, T8.

• Yapay zekâ önemli yardımcıdır; bilimsel kaynak veya bağımsız doğrulayıcı değildir.
• Gerçekçi ve etkileyici içerik kendiliğinden doğru değildir.
• Sentetik içerik gerçekleşmemiş faaliyet kanıtı gibi sunulamaz.
• İnsan denetiminin derinliği içerik riskiyle uyumlu olmalıdır.
• Şeffaflık, veri güvenliği ve sorumluluk birlikte yönetilmelidir.
• Dijital hedefleme manipülatif veya ayrımcı olmamalıdır.
• Dijital üretimin çevresel etkileri ve mesleki öğrenme dikkate alınmalıdır.

TEMEL MESAJ: Yapay zekâ kullanımı iletişim profesyonelinin sorumluluğunu azaltmaz. Kullanılan teknolojiden bağımsız olarak doğruluk, mesleki yargı, şeffaflık ve kamuoyu güveni korunmalıdır.

Bölüm VI — Toplumsal Boyut ve Yeni Riskler, Modül 11 ve 12 ile tamamlanır.

Editoryal sınır: A12 araçları, hukuki mütalaa, bağımsız teknik doğrulama, yapay zekâ sistemi uygunluk değerlendirmesi veya TÜHİD sertifikası yerine geçmez.